یافتن علت آغازین نخستین اپیدمی در تاریخ: طاعون ژوستینیانوس

محققان به موفقیت دست یافته و باکتری‌هایی را شناسایی کرده‌اند که به عنوان منشأ نخستین پاندمی ثبت‌شده در تاریخ بشری شناخته می‌شوند.

حدوداً پانزده قرن پیش، نواحی اروپایی و خاورمیانه با یک بحران تاریخی به نام نخستین همه‌گیری مواجه شدند: طاعون دو قرنه‌ای که سطح وسیعی از حوزهٔ مدیترانه را در بر گرفت و باکتری مسئول آن در نهایت شناسایی گردید.

این پاندمی که به مدت بیش از دو قرن ادامه یافت، جان دست‌کم ده میلیون نفر را در منطقهٔ مدیترانه گرفت و طبق گزارش‌های تاریخی، به نابودی کامل چندین امپراتوری انجامید.

طاعون ژوستینیانوس (که به سبب بیماری و بهبودی معجزه‌آسا امپراتور ژوستینیان یکم به این نام مشهور است) کماکان پس از گذشت نزدیک به پانزده قرن از پایان آن، مورد توجه و بررسی مورخان قرار دارد.

دو تحقیق جدید که در مجلات «جینز» (Genes) و «پاتوژنز» (Pathogens) منتشر شده و در پایگاه فیزداتارگ (Phys.org) ارائه گردیده‌اند، شواهد عینی جدیدی از ارتباط باکتری «یرسینیا پستیس» (Yersinia pestis) با وقوع این طاعون را به نمایش گذاشته‌اند.

بر اساس این دو پژوهش، این باکتری همچنین عامل عفونت در طاعون هنگ‌کنگ در قرن نوزدهم، طاعون مارسی در سال ۱۷۲۰ میلادی (۱۰۹۹ ه.ش) و در دوران سیاه مرگ در اروپا به شمار می‌رود. علاوه بر این، تحقیقی که در سال ۲۰۱۲ انجام شد، وجود این عامل را در طاعون ژوستینیانوس و در یک اسکلت کشف‌شده تأیید نمود.

در این راستا، پژوهشگران گام‌های بیشتری برداشته و به دنبال شواهد ژنومی معتبر برای پاسخ به این سوال بودند که آیا واقعاً این باکتری عامل اصلی این همه‌گیری بوده یا اینکه عوامل دیگری نیز در این زمینه دخیل بوده‌اند؟

به این منظور، نویسندگان مطالعهٔ اول که در مجلهٔ «جینز» منتشر شده است، تحقیقاتی بر پایهٔ دی‌ان‌ای روی چندین جسد متعلق به دورهٔ زمانی بین سال‌های ۵۴۱ تا ۷۶۷ میلادی انجام دادند.

این تحقیقات از یک گور دسته‌جمعی که در جَرش، واقع در شمال اردن کشف شده بود، آغاز گردید. قدمت اجساد برمی‌گردد به حدود سال‌های ۵۵۰ تا ۶۰۰ میلادی که مقارن با آغاز این همه‌گیری بود. محققان چندین دندان انسانی از این منطقه را که منابع تاریخی، مرگ و میر ناگهانی و شدید را در آن توصیف کرده‌اند، مورد بررسی قرار دادند.

بر اساس این گزارش: «برای نخستین بار وجود باکتری یرسینیا پستیس در مرکز امپراتوری بیزانس به‌طور قطعی شناسایی شده است.»

تحلیل‌های پیشین فقط بر یافته‌هایی که به همان دوره مربوط می‌شدند، تمرکز داشتند، اما در کشورهای فرانسه، اسپانیا و بریتانیا کشف شده بودند. این امر امکان پیگیری مسیر گسترش این همه‌گیری در قلمرو امپراتوری بیزانس آن زمان را فراهم می‌آورد.

در مطالعهٔ دیگری که در مجلهٔ «پاتوژنز» منتشر شده است، پژوهشگران این بار با بررسی صدها نمونه از محوطهٔ جَرش و همچنین نمونه‌های جدیدتر، بر روی ژنوم باکتری یرسینیا پستیس متمرکز شدند. آن‌ها دریافتند که این باکتری هزاران سال پیش از ظهور طاعون ژوستینیانوس نیز در میان جمعیت‌های انسانی منتشر بوده است.