فضا چه عطر و بویی دارد؟ کاوش در تجارب فضانوردان و ترکیبات شیمیایی اجرام آسمانی
طبق گزارش ایتنا، هر رایحه خاص ناشی از وجود مولکولهای منحصر به فرد است و شناسایی این مولکولها به پژوهشگران اجازه میدهد تا ساختار شیمیایی سیارات، قمرها و گازهای بین ستارهای را بهتر درک کرده و اطلاعات اساسی دربارهی شکلگیری و تکامل منظومه شمسی کسب نمایند. برای مثال، ترکیبات حاوی گوگرد نشاندهنده فعالیتهای آتشفشانی بوده، در حالی که هیدروکربنها میتوانند به فرآیندهای مربوط به اجزای سازنده حیات ارتباط داشته باشند. در نهایت، این بوها سرنخهایی درباره شرایط سطحی و واکنشهای جوی اجرام آسمانی به تحقیقاتگران میدهند و به آنها کمک میکنند مدلهای دقیقتری از جهانهای دوردست فراهم آورند.
تجربه فضانوردان از بوهای فضا
فضانوردان پس از برگشت از پیادهرویهای فضایی بوی فلز، تند و شبیه به فلز داغ و بخارات جوشکاری را گزارش کردهاند. به عنوان نمونه، دان پتیت، فضانورد ناسا، این بو را بهعنوان «دلپذیر و شیرین، شبیه بخارات جوشکاری» توصیف کرده که او را به یاد تجربههای کاریاش با دستگاههای جوشکاری میاندازد. سایر فضانوردان همچنین از بوهایی مشابه، از جمله رایحه گوشت سوخته، کلوچه سوخته یا حتی باروت مصرفشده گزارش کردهاند.
بر اساس گزارشی از ایتنا، در ماجرای مأموریتهای آپولو، کابینهای ماژولهای ماه به شدت با بوی باروت مصرفشده پر شده بود. هریسون «جک» اشمیت، فضانورد آپولو ۱۷، تأکید کرد که این بو بیشتر از سایر رایحهها در خاطراتش باقی مانده است. چارلز دوک، فضانورد آپولو ۱۶، نیز بیان کرده که «گرد و غبار ماه بوی باروت دارد».
نتایج تحقیقات علمی نشان میدهند که این بوها ناشی از واکنش اکسیژن اتمی در مدار پایین زمین با مواد موجود در لباس فضایی است که در هوای اطراف تحت فشار قرار میگیرند. ترکیبات اکسید شده مانند اوزون میتوانند بوهای فلزی ایجاد کنند. در مورد بوی گرد و غبار ماه، به احتمال زیاد این پدیده نتیجه واکنشهای شیمیایی ناشی از برخورد شهابسنگهاست که پس از ترکیب با هوای داخل کابین، بوی باروت متمایزی به وجود میآورد. این بو به تدریج با گذشت زمان و بر اثر تماس گرد و غبار با اکسیژن و رطوبت کم میشود.
دنبالهدارها و ترکیبات فرار
ماجرای مأموریت روزتا از سوی آژانس فضایی اروپا، این امکان را به وجود آورد که بهطور بیسابقهای بوی دنبالهدار ۶۷P/Churyumov-Gerasimenko مورد مطالعه قرار گیرد. محققان سوئیسی با بهرهگیری از کاوشگر فیله، ترکیب غنی از مولکولهای فرار را شناسایی کردند. کاترین آلتوگ، سرپرست مأموریت، این ترکیب را چنین توصیف کرده: «بویی از تخممرغ گندیده (سولفید هیدروژن)، اصطبل اسب (آمونیاک)، فرمالدئید، سیانید هیدروژن، متانول، دیاکسید گوگرد و دیسولفید کربن که با هم ترکیبی قوی و تند را ایجاد میکنند.»
طبق گزارشی از ایتنا، با این وجود، این ترکیبات به میزان اندکی در محیط گازی دنبالهدار وجود دارند و بخار آب، دیاکسید کربن و مونوکسید کربن فراوانتر هستند. یافتههای روزتا نشان میدهند که شیمی دنبالهدارها نمایانگر متریال اولیهای از منظومه شمسی میباشد.
بوی مریخ و دیگر اجرام منظومه شمسی
جو مریخ که غنی از دیاکسید کربن است، و سطح آن با مواد معدنی پوشانده شده، حاکی از آن است که بوی این سیاره احتمالاً از ترکیبات گوگردی گازی همراه با طعمی گچی نشأت میگیرد. با این حال، مشاهدات اخیر از سوی مدارگرد اگزومارس نشان داده است که این گازهای گوگرد تنها در مقادیر کم یا عمدتاً در خاک یافت میشوند؛ به همین دلیل، بوی تخممرغ گندیده در مریخ، چنانچه وجود داشته باشد، بسیار محدود و موضعی است.
قمر تیتان زحل، با جو متراکم و دریاچههای هیدروکربنی، دارای بویی مشابه نفت یا بنزین است. دادههای مأموریت کاسینی-هویگنس نشان میدهند که چرخه تبخیر، ابر و باران در این قمر، مشابه زمین بوده، اما بهجای آب، متان و اتان نقش اصلی را ایفا میکنند.
در عمیق کهکشان راه شیری، ابر مولکولی Sagittarius B2 حاوی ترکیبات آلی مختلفی است، از جمله اتیل فرمات که بویی مشابه تمشک و رام دارد. دیگر مولکولها مانند اتیلن گلیکول، اتانول، استون و سولفید هیدروژن، پیچیدگی بالای این عطر را افزایش میدهند. البته تصور بوهای شیرین و دلپذیر بسیار شاعرانه به نظر میرسد، اما واقعیت ترکیبی پیچیده و به احتمال زیاد ناخوشایند است که حس بویایی انسان قادر به تشخیص آن نیست.
