پرچالش‌ترین تصمیمات ۳-۰ در تاریخ لیگ برتر ایران؛ از ماجرای اریک باگناما تا نبرد سپاهان و پرسپولیس
شبنم روحی؛ در دنیای فوتبال، پایان راستای مسابقه با سوت داور معین می‌شود؛ اما در برخی از رقابت‌ها، پس از شنیدن این سوت، نوع متفاوتی از رقابت آغاز می‌شود: جمع‌آوری اسناد، تنظیم شکایت، ارائه دفاعیه، جنجال‌های داغ، صدور حکم، اعمال استیناف و مصاحبه‌های پی در پی! در این نوع از رقابت‌ها، ممکن است تیمی که در میدان پیروز شده، در نهایت بازنده شناخته شود و از سوی دیگر، تیم ناکام سه امتیاز به دست آورد یا رده‌بندی جدول تحت تأثیر یک رای دگرگون شود.
پرونده اخیر ملوان و تراکتور در لیگ برتر فوتبال ایران دوباره این بحث را به کانون توجهات آورده است. کمیته انضباطی، به دلیل عدم حضور تراکتور در بازی، این تیم را سه بر صفر بازنده اعلام کرد و در عین حال، به سبب رفتار ناپسند تماشاگران ملوان، دو امتیاز از تیم میزبان کسر نمود.
به مناسبت صدور رای این پرونده، قصد داریم به بررسی بخشی از رویدادهای مشابهی در تاریخ لیگ برتر بپردازیم که یک رای توانست سرنوشت جدول، بقا و سقوط تیم‌ها و تفاضل گل و بسیاری از مسائل دیگر را دگرگون کند.
گل‌گهر؛ یک بازیکن و تغییر نتایج سه مسابقه!
یکی از بارزترین نمونه‌های تحول در چند نتیجه از یک پرونده، به لیگ بیست‌ویکم و موضوع حضور اریک باگناما، بازیکن گابنی گل‌گهر ارتباط دارد. تیم‌های استقلال، پیکان و سپاهان نسبت به وضعیت حضور او اعتراض کردند و کمیته انضباطی در تاریخ ۲۵ آذر ۱۴۰۰، گل‌گهر را در سه دیدار مذکور به عنوان بازنده سه بر صفر اعلام کرد. دلیل شکایت و رای صادره، عدم احراز شرایط لازم برای جذب بازیکن خارجی و عدم تطابق مدارک درباره سوابق ملی او بود.
این حکم تنها منجر به تبدیل یک تساوی به پیروزی نشد، بلکه دو پیروزی گل‌گهر نیز از جدول حذف گردید. استقلال دو امتیاز بیشتری در نهایت کسب کرد و سپاهان و پیکان هر یک به سه امتیاز اضافی دست یافتند. در نتیجه، گل‌گهر هفت امتیاز به دست آمده از این سه دیدار را از دست داد و مجموع امتیازهای افزایش یافته به رقبای خود به 8 رسید.
جالب‌ترین تغییر نتیجه پس از صدور رای این پرونده، مسابقه گل‌گهر و سپاهان بود: بازی‌ای که در زمین با پیروزی ۴ بر ۲ گل‌گهر به پایان رسیده بود، در جدول به باخت سه بر صفر تغییر یافت. از لحاظ محاسباتی، تفاضل گل گل‌گهر در این دیدار به شکل چشمگیری از مثبت دو به منفی سه کاهش یافت؛ تغییر پنج‌گله‌ای که نشان می‌دهد آرا تنها به تغییر امتیاز ختم نمی‌شود.
گل‌گهر نسبت به این حکم اعتراض کرد، اما کمیته استیناف بر اصول تغییر نتایج تأکید کرد و تنها جریمه مالی باشگاه را کاهش داد. در رای صادره بر مسئولیت باشگاه در راستای اطمینان از صحت مدارک و احراز شرایط بازیکن تأکید شد؛ صدور کارت بازی به عنوان دفاعی موثر برای منتفی کردن این مسئولیت محسوب نشد.
در آن فصل، استقلال با ۶۸ امتیاز به کار خود پایان داد و پرسپولیس با ۶۳ امتیاز به رده دوم بسنده کرد. در یک محاسبه فرضی، با صرف‌نظر از فقط دو امتیاز اضافی استقلال به دلیل پرونده گل‌گهر، این تیم همچنان ۶۶ امتیاز به دست می‌آورد و بالاتر از پرسپولیس قرار می‌گرفت. این محاسبه، به شکل کامل به بازسازی فصل نمی‌انجامد، بلکه صرفاً نشانگر این نکته است که ادعای تغییر قهرمان بر اساس این رای، منطقی عددی ندارد.
پیکان و سایپا؛ سه امتیازی که به دست آمد و دوباره بازگشت
در فصل پیش از آن، پرونده‌ای ایجاد شد که سرنوشت متفاوتی را رقم زد. پیکان در ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۰، توانست سایپا را با نتیجه یک به صفر شکست دهد؛ اما استفاده از تعویض ششم این مسئله را به کمیته انضباطی کشاند. حکم اولیه مبنی بر پیروزی سه بر صفر سایپا صادر شد.
پیکان به این حکم اعتراض کرد و کمیته استیناف در ۱۳ تیر، رای را به چالش کشید. در استدلال این مرجع، نبود مبنای روشن برای جریمه تعیین‌شده، تفاوت بازیکن اضافی نسبت به مصادیق بازیکن غیرمجاز و نقشی که عوامل برگزاری در وقوع این اشتباه ایفا کردند، مطرح گردید. نتیجه یک بر صفر که در زمین رقم خورده بود، دوباره به اعتباری تازه دست یافت. اهمیت این سه امتیاز در پایان فصل به وضوح بیشتر نمایان شد. سایپا با ۲۶ امتیاز به سقوط انجامید و ذوب‌آهن با همین امتیاز در لیگ باقی ماند. در صورتی که فقط حکم اولیه بازی با پیکان در جدول نهایی حفظ شده و بقیه نتایج ثابت فرض شوند، سایپا به ۲۹ امتیاز می‌رسید و بالاتر از ذوب‌آهن قرار می‌گرفت.
این مقایسه به معنای اثبات نادرستی رای نیست؛ هدف اشاره به اهمیت ورزشی این پرونده است. فاصله میان حکم اولیه و نهایی تنها یک اختلاف حقوقی میان دو باشگاه نیست؛ تیم‌های دیگری نیز تحت تأثیر آن زندگی می‌کنند.
راه‌آهن و پیکان؛ بقا و سقوط در انتظار یک مدرک
در پایان لیگ چهاردهم، پیکان با پرونده‌ای روبرو شد که به طور مستقیم با بقا و سقوط در ارتباط بود؛ بار دیگر مقابل راه‌آهن و در خصوص شرایط حضور مارتین موتومبا.
محور منازعه، زمان اتمام قرارداد بازیکن با باشگاه قبلی و امکان ثبت او به عنوان بازیکن آزاد بود. این پرونده به تغییر نتایج چندین مسابقه و جابه‌جایی تیم‌های راه‌آهن و پیکان منجر شد، اما سرانجام راه‌آهن در لیگ برتر باقی ماند. مهدی تاج، رئیس وقت سازمان لیگ، در توضیحات خود به رای برائت اولیه، اعتراض پیکان و مکاتبات بعدی با باشگاه ترکیه‌ای اشاره کرد. علیرضا صالحی، رئیس وقت کمیته استیناف، نیز بیان کرد که با دریافت نامه جدید از سوی سازمان لیگ و منتفی شدن گزارش اولیه درباره وضعیت بازیکن، مبنای پرونده متحول شد و حکم اولیه کمیته انضباطی حفظ گردید.
سپاهان و پرسپولیس؛ سه امتیاز از مسابقه‌ای که آغاز نشد
در تاریخ چهارم اسفند ۱۳۹۸، مسابقه سپاهان و پرسپولیس به دلیل آغاز محدودیت‌های کرونایی برگزار نشد. اختلاف نظر بر سر برگزاری بازی بدون تماشاگر و عدم حضور سپاهان در میدان، این پرونده را به ارکان انضباطی کشاند. حکم اولیه، پیروزی سه بر صفر پرسپولیس بود و کمیته استیناف نیز این نتیجه را تأیید کرد. جریمه مالی سپاهان باقی ماند، اگرچه بخش‌هایی از مجازات مرتبط با فروش بلیت مسابقه خانگی بعدی مورد عفو واقع شد.
این پرونده با ماجرای گل‌گهر تفاوتی اساسی دارد: هیچ نتیجه‌ای در زمین ثبت نشده که بعداً تغییر یابد. در اینگونه مواقع، ساخت جدول «بدون حکم» بسیار دشوارتر است. نمی‌توان فرض کرد که مسابقه‌ای که انجام نشده، قطعا مساوی می‌شد یا یکی از دو تیم آن را می‌برد. تنها می‌توان اثر امتیاز ثبت‌شده را مورد سنجش قرار داد؛ پیش‌بینی نتیجه در یک بازی که برگزار نشده، داده تاریخی نیست.
تراکتور و پرسپولیس؛ زمانی که امنیت، ادامه بازی را غیرممکن کرد
در هفته بیست‌وهشتم لیگ بیست‌ویکم، مسابقه تراکتور و پرسپولیس در تبریز در دقیقه ۷۱ بازی نیمه‌تمام ماند. کمیته انضباطی در تصمیم خود در تاریخ ۱۶ خرداد ۱۴۰۱، با اشاره به پرتاب اشیاء و کمبود امنیت برای ادامه بازی، تیم تراکتور را سه بر صفر بازنده اعلام کرد. همچنین در آن حکم، مجازت‌هایی برای پاره‌ای از بازیکنان پرسپولیس مدنظر قرار گرفت.
این نمونه نشان می‌دهد که تعیین مسؤولیت در نیمه‌تمام ماندن یک مسابقه، لزوماً به معنای بی‌تقصیر بودن تمام اعضای تیم مقابل نیست. مسئولیت تأمین امنیت، رفتار تماشگران و تخلفات فردی بازیکنان، موضوعاتی جداگانه هستند که ممکن است در یک پرونده مورد بررسی قرار گیرند. نتیجه سه بر صفر به نفع پرسپولیس در جدول نهایی آن فصل ثبت گردید.
امتیازاتی که بدون تغییر نتیجه مسابقه جابجا شدند
برای بررسی تأثیر تصمیمات انضباطی بر لیگ، فقط شمارش بازی‌های سه بر صفر کفایت نمی‌کند. فصل ۱۴۰۳–۱۴۰۲ نمونه‌ای مشخص دیگر ارائه کرد: کسر چهار امتیاز از سپاهان و یک امتیاز از پرسپولیس به خاطر تخلفات قراردادی.
در تاریخ پنجم دی ۱۴۰۲، کمیته استیناف امتیازهای کسر شده از هر دو تیم را بازگرداند، در حالی که جریمه‌های مالی همچنان باقی مانده بود. در متن رای، نبود مبنای روشن برای کسر امتیاز به جهت تخلفات مطرح‌شده از دلایل نقص این بخش از حکم به شمار می‌رفت. بازگشت امتیازها بلافاصله تاثیر خود را بر صدر جدول گذاشت: سپاهان با ۳۱ امتیاز به رده بالاتر از استقلال ۲۹ امتیازی صعود کرد و پرسپولیس نیز به ۲۶ امتیاز رسید. هیچ مسابقه جدیدی برگزار نشده بود، اما ترتیب مدعیان دگرگون گردید.
جدول باید نمایی منطقی از رقابت‌ها را منعکس کند؛ زمانی که امتیازها برای مدتی کسر و سپس به حالت اول بازگردانده می‌شوند، ارزیابی عملکرد مربیان، فاصله مدعیان و حتی فشار هواداران بر تیم‌ها بر مبنای یک وضعیت موقتی شکل می‌گیرد.
احکام انضباطی بخشی اساسی از فوتبال به حساب می‌آیند. بدون وجود سازوکار مناسب برای برخورد با بازیکنان غیرمجاز، عدم حضور در مسابقه یا ناامن شدن استادیوم، اجرای مقررات از ضمانت کافی برخوردار نخواهد بود. مسئله اصلی، کیفیت، سرعت رسیدگی و شفافیت مسئولیت متخلفان است: آیا صلاحیت بازیکن قبل از ورود به میدان به‌درستی مورد بررسی قرار گرفته؟ آیا باشگاه از آنچه که صدور کارت بازی تأیید می‌کند، باخبر است؟ آیا مجازات تخلف پیشاپیش واضح است؟ و آیا رای نهایی در زمانی صادر می‌شود که تیم‌ها هنوز بتوانند با اطمینان برای ادامه فصل آماده شوند؟
از پرونده موتومبا تا تعویض ششم پیکان و باگنامای گل‌گهر، یک نکته به شکل مکرر مطرح می‌شود: اشتباهات اداری و یا تفسیر نادرست مقررات می‌تواند به اندازه چند هفته تلاش ورزشی اهمیت پیدا کند. در حال حاضر، پرونده ملوان و تراکتور، علاوه بر تعیین نتیجه یک مسابقه، آزمونی برای اعتماد به این سیستم است؛ اعتمادی به جدولی که هوادار باید از آن اطمینان داشته باشد که جایگاه تیمش در آن، چه زمانی واقعاً معتبر است.
251251
