اعتیاد، مشروبات الکلی و جدایی؛ سه آسیب اصلی جامعه/ کاهش میزان نزاع و فرار از خانه/ طرح نوین دولت برای ساکنان حاشیه شهرها

سید محمد بطحائی ، به بررسی و پایش آسیب‌های اجتماعی کشور در سازمان امور اجتماعی اشاره کرد و درباره نتایج این ارزیابی‌ها و اولویت‌بندی آسیب‌ها گفت: یکی از مهم‌ترین آسیب‌هایی که نه تنها در کشور ما بلکه در سطح جهانی نیز موجب نگرانی شده، اعتیاد به مواد مخدر است. متأسفانه تفکرات نادرستی در مورد اعتیاد به موادی مانند گل و ماری‌جوآنا در بین جامعه به‌ویژه جوانان و نوجوانان رواج یافته است.

اعتیاد، الکل و طلاق؛ ۳ آسیب‌ اجتماعی پیشتاز کشور

وی بیان کرد: در مواردی، آثار مخرب این نوع مواد می‌تواند به مراتب خطرناک‌تر از مواد مخدری باشد که همه می‌شناسیم. از این رو، اعتیاد در رتبه‌بندی نتایج پایش‌ها به عنوان یکی از مهمترین مشکلاتی که در تلاش برای کاهش و حل آن هستیم، شناخته می‌شود.

بطحائی اشاره کرد که در زمینه اعتیاد و مصرف مواد مخدر با ستاد مبارزه با مواد مخدر به عنوان نهاد تخصصی مرتبط همکاری داریم و بیان داشت: در این راستا به دنبال راه‌کارهای نوین برای کاهش مصرف هستیم. برنامه‌هایی در سال جاری در ستاد مبارزه با مواد مخدر کشور به منظور کم کردن میزان مصرف مواد مخدر به اجرا درخواهد آمد.

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور ابراز تأسف کرد که با وجود تلاش‌های متعدد برای کنترل مصرف مواد مخدر، همچنان شاهد افزایش مداوم آن هستیم و گفت: باید توجه داشت که اعتیاد به عنوان یک معضل جهانی به شمار می‌آید. به طوریکه سالانه ۳۰۰ میلیون نفر از افراد بین ۱۵ تا ۶۰ ساله در دنیا، مصرف کننده مواد مخدر هستند. این بدان معناست که حدود شش درصد از جمعیت این گروه سنی حداقل یکبار به مصرف مواد مخدر پرداخته‌اند و روند مصرف در کشور ما متأسفانه در حال افزایش است.

وی دومین آسیبی که از نتایج رصد و پایش آسیب‌ها به دست آمده است را استفاده از الکل عنوان کرد و افزود: متأسفانه در میان جوانان و نوجوانان، مصرف الکل افزایش یافته و بسیاری از کسانی که الکل مصرف می‌کنند آگاهی کافی در مورد آسیب‌ها و خطرات ناشی از مصرف این مواد ندارند. مصرف الکل به ویژه نوشیدنی‌های الکلی غیرمتعارف می‌تواند عوارض روانی و جسمانی جدی و حتی مرگ را به همراه داشته باشد.

بطحائی، طلاق را به عنوان سومین آسیب اجتماعی رصد شده در سازمان امور اجتماعی کشور معرفی کرد و گفت: نرخ طلاق در کشور در حال افزایش است. اگر چه سرعت این روند به میزانی نگران‌کننده نیست، اما هنوز هم برای ما در زمینه مدیریت اجتماعی از موضوعات حائز اهمیت به شمار می‌آید.

انتشار اطلس آسیب‌های اجتماعی در سال جاری

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور خاطرنشان کرد که هر ساله اطلس آسیب‌های اجتماعی منتشر می‌شود و ما به عنوان مرکز رصد اقدام به تهیه و آماده‌سازی این اطلس کرده‌ایم. آخرین نسخه آن در ماه‌های گذشته منتشر شده است و برای تصمیم‌گیری و مدیریت مسائل اجتماعی بر اساس واقعیت‌ها به مراجع تصمیم‌گیر تحویل داده شده است. اطلس آسیب‌های اجتماعی در سال جاری در سطوح ملی، استانی و شهرستانی منتشر خواهد شد تا فرمانداران به عنوان مسئولین اتاق وضعیت استان خود، بتوانند موقعیت دقیق‌تری را شناسایی کنند و نسبت به مقایسه وضعیت خود با شهرستان‌های دیگر به تجزیه و تحلیل بپردازند.

کاهش آمارهای نزاع‌ دسته‌جمعی و خشونت خانگی و فرار از خانه

وی به دیگر رتبه‌بندی آسیب‌های اجتماعی یاد شده در رصد و پایش‌های انجام شده اشاره کرد و گفت: مسئله «خودکشی» از دیگر موارد رصد شده است که متاسفانه افراد به دلیل مشکلات روحی، اجتماعی و خانوادگی به سمت آن می‌روند. در گذشته، برخی افراد برای ترساندن دیگران به خودکشی دست می‌زدند اما اکنون می‌بینیم که تعداد زیادی از افراد به واقع برای مردن اقدام به خودکشی می‌کنند.

به نقل از بطحائی، برخی از شاخص‌ها و آسیب‌های اجتماعی در حال حاضر روند کاهشی را تجربه می‌کنند. به نحوی که آمار نزاع‌های جمعی به سمت کاهش رفته و سیر نزولی به خود گرفته است. همچنین، آمارها در مورد فرار از خانه و ناهنجاری‌های مشابه و همینطور خشونت خانگی در حال کاهش است.

ارائه آمار شاخص‌های ترکیبی وضعیت اجتماعی کشور، بزودی

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور درباره یکی از اقدامات جدید این سازمان در سال جاری اذعان داشت که تا چند هفته آینده نخستین خروجی آن که به ارائه آمار شاخص ترکیبی وضعیت اجتماعی کشور مربوط می‌شود، مشخص خواهد شد. وی افزود: اگر خود آسیب‌ها را کنار هم قرار دهیم و بخواهیم آماری از شاخص ترکیبی وضعیت اجتماعی (وضعیت آسیب‌ها و مولفه‌های مثبت مانند نشاط اجتماعی و امید به آینده) به دست آوریم، می‌توانیم به شناسایی استان‌ها و شهرستان‌های با وضعیت نامناسب و همچنین میزان پیشرفت یا پسرفت آن‌ها در مقایسه با وضعیت قبلی پی ببریم.

او در ادامه تأکید کرد که دستیابی به این نتایج مستلزم دسترسی به شاخص‌های ترکیبی است و برای نخستین بار این شاخص در حال تهیه و تدوین است که تا هفته‌های آتی نخستین نتایج آن اعلام خواهد شد. بر مبنای این شاخص، قادر خواهیم بود ارزیابی‌های کارشناسانه و دقیقی نسبت به تغییرات شهرستان‌ها و استان‌ها در زمینه وضعیت اجتماعی در مقایسه با گذشته داشته باشیم.

کاهش سرمایه اجتماعی در سطح کلان

بطحائی در مورد اقدامات سازمان امور اجتماعی برای افزایش نشاط در جامعه نیز ابراز کرد که باید واقعیتی را بیان کرد و آن این است که ما با کاهش سرمایه اجتماعی در سطح کلان مواجه هستیم. به‌گونه‌ای که طبق آخرین پایش‌های اجتماعی انجام شده در سال جاری، سرمایه اجتماعی ۲۶.۵ درصد است که این عدد در سال ۱۳۹۷، ۳۳ درصد بوده و در بین سال‌های ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۴ کاهش قابل ملاحظه‌ای نداشته‌ایم. به هر حال این مقدار سرمایه اجتماعی شایان توجه، رقم بسیار نگران‌کننده‌ای است.

به گفته رئیس سازمان امور اجتماعی کشور، معمولا تمامی کشورها به بررسی yearly نسبت به سرمایه‌های اجتماعی خود می‌پردازند و مقایسه‌ای را نسبت به سال‌های گذشته انجام می‌دهند که این موضوع بیانگر کاهش مؤلفه‌های مؤثر بر سرمایه‌های اجتماعی است که یکی از آن‌ها نیز پایین آمدن نشاط اجتماعی است.

با نشاط اجتماعی فاصله گرفته‌ایم

وی ادامه داد: هنگامی که نشاط اجتماعی به دلایل مختلف مورد غفلت واقع می‌شود، مشکلات زیادی به همراه دارد. منظور از نشاط اجتماعی، اقدامات غیر قابل قبول که منجر به تنش در جامعه یا راه‌اندازی کارناوال‌های نامتعارف نمی‌باشد؛ بلکه هدف رفتارهای اجتماعی است که می‌تواند حس امید به آینده را در جامعه زنده نگاه دارد و این امید را با رعایت تمام اصول و هنجارهای موجود در جامعه بالا ببرد.

بطحائی ابراز تأسف کرد که محدودیت‌هایی که خودمان در جوامع ایجاد کرده‌ایم، از جمله در مواردی که فعالیت‌های مجاز، تحت منع قرار می‌گیرد، منجر به کاهش نشاط اجتماعی می‌شود.

ابلاغ بخشنامه نشاط اجتماعی به فرمانداران

وی بیان کرد: در فروردین ماه امسال، مصوبه‌ای را به فرمانداران ابلاغ کردیم که طبق آن به تمامی نهادهای مرتبط و مشاورین به‌ویژه وزارت ارشاد، پس از برگزاری جلسات متعدد، بخشنامه‌ای تحت عنوان نشاط اجتماعی تنظیم و ابلاغ شد. به‌گونه‌ای که در هر شهرستان، به تناسب فرهنگ، آداب و رسوم و فرهنگ بومی تاریخ رویدادهایی را برگزار کنند. البته در ماه‌های محرم و صفر توجه به این موضوع کمتر شده و در ماه ربیع بخشنامه‌ای که مولفه‌های مختلف نشاط اجتماعی در آن توضیح داده شده است، مجددا مطرح شد و با هماهنگی فرمانداران و همکاری نهادهای ذیربط و سازمان‌های مردم‌نهاد مختلف که در شهرستان‌های گوناگون فعالیت دارند، این رویدادها تاکنون اجرا شده است.

رضایت ۲۵.۵ درصدی شهروندان از اوضاع کشور

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور، میزان رضایت شهروندان از وضعیت کشور با شرایط فعلی را ۲۵.۵ درصد اعلام کرد. بر اساس آخرین پیمایش سازمان، برای افزایشی مورد نظر در این میزان رضایت، باید به دور از تنگ نظری و سلیقه‌محوری عمل کنیم و با محوریت قانون به خواسته‌های مردم پاسخ دهیم و با تکیه بر فرهنگ غنی ایرانی و اسلامی و میراث کهن ادب و فرهنگ و هنر، تلاش کنیم تا نه‌تنها حس امید و نشاط را در جامعه ارتقا دهیم، بلکه به انسجام اجتماعی به عنوان یک مولفه اساسی نگاه ویژه داشته باشیم.

وی از فرمانداران خواست تا بخشنامه سازمان امور اجتماعی کشور در خصوص ایجاد نشاط اجتماعی را مجدداً در اولویت قرار داده و اقدامات لازم را انجام دهند.

حاشیه‌نشینی دوباره در دستور کار دولت با رویکردی جدید

بطحائی حاشیه‌نشینی را از جمله اقداماتی عنوان کرد که جمهوری اسلامی مدت‌هاست در تلاش برای حل آن بوده و در این زمینه موفقیت‌هایی نیز کسب کرده، اما هنوز به نقطه مطلوب نرسیده است. او ادامه داد: این امر تبدیل به یک معضل گشته و متأسفانه کانون بسیاری از آسیب‌ها، مناطق حاشیه‌ای شهرهاست.

وی با ذکر اینکه حاشیه‌نشینی دلایل متعددی دارد، توضیح داد که در این راستا نهادهای مختلف (سپاه، ستاد اجرایی فرمان امام، ستاد بازآفرینی و وزارت کشور) در سال‌های اخیر چندین بار سعی کرده‌اند تا این مشکل را کنترل و معضلات آن را کاهش دهند. هرچند برخی دستاوردها به دست آمده، هنوز به نتایج مطلوب نرسیده‌ایم و به تازگی با تأکید رئیس‌جمهور بر موضوع محله‌محوری، این مقوله دوباره در دستور کار قرار گرفته و از زاویه جدیدی به آن نگاه می‌کنیم.

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور افزود: در این راستا برنامه‌ریزی جدیدی با دیدگاه رئیس‌جمهور در نظر گرفته شده است تا با همکاری نهادهای مربوطه بتوانیم همگرایی ایجاد کنیم و خدمات ارائه شده به مناطق حاشیه‌ای به‌گونه‌ای باشد که موازی‌کاری در این زمینه رخ ندهد و در جوانب کم‌ارزش از هزینه‌کرد بی‌مورد جلوگیری شود. یکی از دلایل ناکارآمدی‌ها، انجام موازی‌کاری بین ارگان‌ها در خصوص مقابله با حاشیه‌نشینی و آسیب‌های مرتبط با آن بوده است.

بطحائی تأکید کرد: بارها مشاهده شده که فعالیت‌های انجام‌شده در مناطق حاشیه‌ای بدون مطالعات کافی و هم‌افزایی بین دستگاه‌ها، تنها موجب هدررفت منابع شده است؛ بدون اینکه نیاز واقعی این مناطق مد نظر قرار گیرد. حتی اهالی این مناطق نیز در ارزیابی‌های صورت گرفته با نظرات خود تفاوت‌هایی نسبت به هزینه‌های غیرمنطقی داشته و معتقدند که هزینه‌ها برای حاشیه‌نشینی باید با توافق و هماهنگی اهالی محل و نهادها انجام شود. بنابراین همگرایی میان نهادها در طرح نوین که به‌وسیله رئیس‌جمهور پیگیری می‌شود، بر اساسی‌ترین هدف محله‌محوری متمرکز خواهد بود تا به حل عمده مشکلات محلات و حاشیه‌نشینی‌ها کمک کند.

وی اشاره کرد: کانون هماهنگی برای فعالیت‌ها و تخصیص منابع بایستی مناطق و خدماتی باشد که اولویت بیشتری دارند. به عنوان مثال، اقدام چند ماه پیش وزارت کشور در خصوص بازگشت اتباع به کشورشان، بر اساس خواسته مردم بوده است. زیرا این وزارتخانه به عنوان بخشی از حاکمیت خود را موظف می‌داند که در صورت افزایش تقاضا در موضوعی، به آن پاسخ مثبت دهد. در مورد اتباع نیز این موضوع به شکل جدی پیگیری شد و اتباع فاقد مجوز قانونی به کشورهای خود بازگردانده شدند و در برخی مناطق و شهرها، به‌خصوص کلان‌شهرها که تعداد اتباع بسیار زیاد بود، قطعاً با خروج آن‌ها آسیب‌ها نیز کاهش یافته است.

رئیس سازمان امور اجتماعی کشور یادآور شد: بدون قضاوت و ارزیابی‌های ناچیز، باید گفت که وقتی تراکم اتباع در یک منطقه کاهش پیدا کند، به تبع آن آسیب‌ها نیز کاهش خواهد یافت. بنابراین، با کاهش تراکم جمعیت، فرآیند ساماندهی و توزیع امکانات آسان‌تر شده و نظارت و انتظام بخشی نیز میسرتر خواهد بود. در تعدادی از مناطق کلان‌شهرها، خروج اتباع تأثیراتی مثبت داشته و به دستور وزیر کشور، اتباع غیرقانونی که در بخش‌های مختلف موجب ایجاد اختلال شده بودند، از کشور خارج شدند و امیدواریم این روند ادامه‌دار باشد و در نهایت، احترام به همه افراد، به‌ویژه برادران و خواهران افغانی که به کشور ما مهاجرت کرده‌اند، در بازگشت به سرزمین خود مورد توجه قرار گیرد.