دستیارهای هوش مصنوعی دولت همچنان در ابهام
به گزارش فارس، حسین افشین معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری در اولین نشست خبری خود در آذرماه 1403 از طراحی دستیار هوش مصنوعی برای وزرا خبر داده بود و در آن نشست عنوان کرد که «برای هر وزیر و معاونان رئیس جمهور نیز یک دستیار هوش مصنوعی خواهیم داشت.» البته یکی از وعده‌های اصلی معاونت در آن روز دستیار هوش مصنوعی رئیس‌جمهور بود که از تجمیع دستیارهای هوشمند وزارتخانه‌ها شکل خواهد گرفت.
در بهمن‌ماه همان سال، فرایند طرح «دستیار هوش مصنوعی کابینه دولت» در نشستی با حضور افشین و معاونان پژوهش و فناوری دانشگاه‌های منتخب، آغاز شد. در این مرحله طراحی دستیار برای ۱۰ دستگاه در دستور کار قرار گرفت و برای هر پروژه، بسته به ماهیت آن، ۱۰ تا ۱۵ میلیارد تومان حمایت پیش‌بینی شده بود. اسفندماه همان سال نیز افشین از امضای قراردادهای مربوط به دستیار هوش مصنوعی وزارتخانه‌ها با ۱۳ دانشگاه خبر داد. مردادماه 1404 معاونت علمی از نسخه اولیه دستیارهای هوش مصنوعی دستگاه‌های اجرایی رونمایی کرد و نقاط قوت و ضعف پروژه‌ها به مجریان دانشگاهی اعلام شد. این در حالی است که بعد از تکمیل دستیارهای هوشمند وزارتخانه‌ها قرار بود که دستیار رئیس‌جمهور تا پایان سال 1404 رونمایی شود. با این حال در اردیبهشت 1405 در فاصله حدود ۹ ماه از رونمایی نسخه اولیه، شمار دستیارهای طراحی‌شده همچنان حدود ۱۳ مورد اعلام شد. در اواخر خردادماه نیز افشین گفت فاز دوم پروژه تحویل شده و فاز سوم قرار است تا ۱۵ تیر ۱۴۰۵ ارائه شود. او بار دیگر تأکید کرد که پروژه در نهایت به دستیار هوشمند رئیس‌جمهور منتهی می‌شود و تحقق آن به تجمیع و افزایش حجم داده‌ها نیاز دارد. همچنین اعلام شد، در مرحله بعدی همکاری با دانشگاه‌ها، ۳۰ درصد هزینه قراردادها را وزارتخانه‌ها و ۷۰ درصد را معاونت علمی تأمین کنند.
ابهام در هزینه‌کرد و عملکرد دستیارها
طرح «دستیار هوش مصنوعی وزارتخانه‌ها» با وعده کمک به تصمیم‌گیری و ارتقای بهره‌وری دستگاه‌های دولتی آغاز شد، اما با گذشت نزدیک به دو سال از شروع فرایند اجرایی آن، هنوز اطلاعات عمومی موجود برای ارزیابی جامع میزان پیشرفت، هزینه‌کرد و اثرگذاری این طرح کافی نیست.
معاونت علمی در آغاز طرح حمایت مالی ۱۰ تا ۱۵ میلیارد تومانی برای هر پروژه را پیش‌بینی کرد. اول اسفند همان سال نیز از امضای قرارداد با ۱۳ دانشگاه خبر داده شد؛ با این حال، مشخص نیست از این مبلغ پیش‌بینی‌شده چه میزان واقعا پرداخت شده و هر پروژه با چه خروجی‌هایی به مرحله تحویل رسیده است.
چند دستیار هوشمند وزرا به طور عملیاتی استفاده می‌شوند؟
ابهام فقط به هزینه‌ها محدود نمی‌شود. در گزارش‌های مختلف از ۱۳ قرارداد دانشگاهی، بیش از ۱۱ وزارتخانه و سازمان و سپس ۱۵ دستیار پیوسته به طرح سخن گفته شده است؛ اما روشن نیست این اعداد دقیقا به چه مراحلی اشاره دارند و اکنون چند دستیار صرفا طراحی شده، چند مورد نسخه اولیه دارند و چند مورد به‌طور عملیاتی در حال استفاده‌اند.
در خرداد ۱۴۰۵ اعلام شد فاز دوم پروژه تحویل شده و فاز سوم قرار است تا ۱۵ تیر تحویل شود اما گزارش عمومی جامعی از تحقق این موعد و خروجی نهایی هر پروژه در دسترس نیست. در نتیجه، صرف اعلام تحویل یک فاز مشخص نمی‌کند که دستیار مربوطه اکنون قابل استفاده است یا تا چه اندازه توانسته نیازهای دستگاه بهره‌بردار را برطرف کند.
ناظران وزارتخانه‌ها به مفاد قرارداد دسترسی دارند؟
موضوع مهم دیگر، سازوکار نظارت بر قراردادهای دستیار هوش مصنوعی در وزارتخانه‌های بهره‌بردار است. اطلاعات روشنی درباره تعیین ناظر در هر وزارتخانه، دسترسی او به مفاد قرارداد، تعهدات دانشگاه مجری، مبالغ قرارداد و گزارش پیشرفت پروژه منتشر نشده است. مشخص نیست این ناظران از ابتدا در تعیین نیازهای دستگاه و تدوین قرارداد نقش داشته‌اند یا پس از آغاز پروژه برای پیگیری اجرا وارد شده‌اند و آیا اختیار تأیید خروجی‌ها و اعلام عدم تحقق تعهدات را دارند. مثلا در نمونه وزارت نیرو مشاور هوش مصنوعی معاون وزیر گفته است این وزارتخانه در بخش فنی، قراردادی و زیرساختی ورود مستقیمی نداشته و نقش آن کاربر سامانه بوده است. این وضعیت ضرورت پاسخ‌گویی معاونت علمی درباره ساختار نظارت در هر دستگاه و میزان دسترسی مسئولان مربوطه به اطلاعات قراردادها را مطرح می‌کند.
از سوی دیگر در خرداد ۱۴۰۵ اعلام شد که در مرحله بعد، قراردادهای سه‌جانبه میان دانشگاه، معاونت علمی و وزارتخانه‌ها شکل می‌گیرد و ۳۰ درصد هزینه را وزارتخانه و ۷۰ درصد را معاونت علمی تأمین می‌کند.
این توضیح، پرسش‌هایی درباره قراردادهای پیشین ایجاد می‌کند: آیا نیازهای هر دستگاه پیش از مجری به‌طور رسمی احصا و تأیید شده بود؟ چه نهادی مسئول ارزیابی کیفیت و امنیت داده‌هاست؟ و آیا شاخص‌های مشخصی برای سنجش کاهش زمان انجام کار، افزایش دقت پاسخ‌ها یا بهبود تصمیم‌گیری تعریف شده است؟
ضرورت انتشار گزارش یکپارچه از وضعیت این طرح
اکنون مطالبه اصلی، انتشار گزارشی یکپارچه از وضعیت این طرح است؛ گزارشی که به تفکیک هر وزارتخانه، نام دانشگاه یا شرکت مجری، مبلغ قرارداد و پرداخت‌های انجام‌شده، زمان‌بندی و وضعیت تحویل هر فاز، نام و سمت ناظر یا رابط دستگاه، میزان استفاده واقعی کاربران و نتایج ارزیابی عملکرد را مشخص کند. بدون این اطلاعات، اعلام تعداد دستیارهای طراحی‌شده یا تحویل برخی فازها به‌تنهایی نشان نمی‌دهد این پروژه‌ها تا چه اندازه به نیازهای دستگاه‌های اجرایی پاسخ داده‌اند و چه دستاورد قابل‌اندازه‌گیری برای دولت داشته‌اند.
در واقع معاونت علمی اکنون باید درباره عملکرد دستیارهایی توضیح دهد که برای طراحی و توسعه آنها بودجه اختصاص داده است. افشین در مرداد ۱۴۰۴ اعلام کرده بود که نخستین نتیجه عملیاتی دستیار رئیس‌جمهور تا پایان همان سال آماده استفاده خواهد شد؛ با این حال در خرداد ۱۴۰۵ همچنان از تجمیع داده‌های وزارتخانه‌ها به‌عنوان پیش‌نیاز تحقق دستیار هوشمند رئیس‌جمهور یاد می‌شد. بنابراین اکنون پرسش این است که وعده‌های اولیه تا چه اندازه محقق شده‌اند و دستیارهای معرفی‌شده در عمل چه کاری انجام می‌دهند؟ معاونت علمی باید به تفکیک هر دستگاه اعلام کند چه خروجی‌هایی تحویل گرفته شده، کدام دستیارها به بهره‌برداری واقعی رسیده‌اند، چه میزان از بودجه پیش‌بینی‌شده پرداخت شده و عملکرد سامانه‌ها با چه شاخص‌هایی ارزیابی می‌شود.
همچنین باید روشن شود چرا با وجود وعده آماده‌شدن دستیار رئیس‌جمهور تا پایان ۱۴۰۴، در خرداد ۱۴۰۵ این دستیار همچنان به‌عنوان هدف نهایی طرح مطرح می‌شد و برنامه زمان‌بندی تحقق آن اکنون چیست.
